Vals Black Friday-afslag: hoe om ’n "was"-prys in Suid-Afrika na te gaan (2026)
Die kort antwoord
’n Black Friday-afslag is net eg as die winkel die "was"-prys werklik voor die uitverkoping gevra het, en lank genoeg dat dit iets beteken. Sommige "afslag" word geskep deur ’n prys in die weke voor die tyd te verhoog en dit dan weer te sny. Ander haal ’n "was"-prys aan wat die winkel nooit gevra het nie. Om die verskil te sien, teken self pryse aan van nou af tot die uitverkoping en vergelyk dieselfde modelnommer by ander winkels. Die Wet op Verbruikersbeskerming (die Consumer Protection Act, of CPA) verbied misleidende bewerings oor ’n vorige prys, en bepaal dat jy nie gedwing kan word om meer as die vertoonde prys te betaal nie.
Black Friday is op Vrydag 27 November 2026, so jy het nog tyd om te begin nagaan. Ons Black Friday-bladsy het die res van ons gidse.
Die drie soorte "afslag" wat jy gaan sien
1. Die verhoog-en-sny. Die prys styg ’n paar weke voor die uitverkoping en kom dan weer af met ’n groot "spaar"-plakker. Die winkel het wel die hoër prys gevra, maar net kortstondig, en net sodat die verlaging groot moet lyk.
2. Die spook-"was"-prys. Die etiket sê "was R12 999", maar die item is nooit teen daardie prys in daardie winkel verkoop nie. Die "was"-syfer is dalk ’n aanbevole kleinhandelprys wat niemand vra nie, of dit is bloot uitgedink.
3. Die egte daling. Die item is die grootste deel van die jaar teen R11 999 verkoop en daal vir die uitverkoping tot R8 999. Dit is ’n ware verlaging van R3 000, of 25%. Sulke winskope bestaan en is die moeite werd om voor te wag. Die doel van nagaan is om hulle te vind, nie om aan te neem dat elke winskoop vals is nie.
Op die winkelvloer lyk al drie dieselfde. Die verskil wys net as jy die prys van voor die uitverkoping ken.
’n Uitgewerkte voorbeeld: die "was R12 999, nou R8 999"-TV
Hier is ’n versinde maar tipiese geval. ’n 55-duim-TV word op Black Friday geadverteer as "was R12 999, nou R8 999, spaar 31%".
| Datum | Prys wat jy aangeteken het | Wat dit jou vertel |
|---|---|---|
| 15 September | R9 499 | Die normale prys |
| 20 Oktober | R9 499 | Steeds normaal |
| 6 November | R12 999 | Prys verhoog drie weke voor die uitverkoping |
| 27 November | R8 999 | Die "Black Friday"-prys |
Die geadverteerde besparing is R4 000, of 30,8% van R12 999. Die werklike besparing teenoor die September-prys is R500, of 5,3%.
Gaan nou dieselfde modelnommer by twee ander winkels na. As een dit die hele maand teen R8 799 verkoop het sonder enige uitverkopingsplakker, is die "winskoop" eintlik R200 duurder as ’n gewone prys elders.
Voeg nou krediet by. Sit R8 999 op ’n kredietkaart teen die wettige maksimum van 21,25% per jaar en betaal dit in 12 gelyke maandelikse paaiemente terug: ongeveer R839 per maand en sowat R1 069 se rente, voor kaartfooie. Die TV kos dan sowat R10 068, meer as die kontantprys van R9 499 in September. Met ons kredietkaartrente-sakrekenaar (in Engels) kan jy jou eie syfers uitwerk.
Wat die Wet op Verbruikersbeskerming oor "was"-pryse sê
Twee artikels van die CPA handel oor misleidende prysbewerings. Die aanhalings uit die Wet in hierdie gids is ons eie vertaling uit die Engelse teks.
Artikel 29 stel algemene standaarde vir bemarking. ’n Produsent, invoerder, verspreider, kleinhandelaar of diensverskaffer mag nie goedere bemark "op ’n wyse wat op enige manier misleidend, frauduleus of bedrieglik is" nie, ook nie ten opsigte van (s29(b)(iii)):
"die prys waarteen die goedere verskaf kan word, of die bestaan van, of die verhouding van die prys tot, enige vorige prys of ’n mededinger se prys vir vergelykbare of soortgelyke goedere of dienste"
Daardie klousule is reguit gemik op "was"-pryse en bewerings van "goedkoper as elders".
Artikel 41 handel oor vals, misleidende of bedrieglike voorstellings. Ingevolge s41(1) mag ’n verskaffer nie deur woorde of optrede:
- "direk of indirek ’n vals, misleidende of bedrieglike voorstelling oor ’n wesenlike feit aan ’n verbruiker uitdruk of te kenne gee" nie;
- "oordrywing, insinuasie of dubbelsinnigheid oor ’n wesenlike feit gebruik, of versuim om ’n wesenlike feit bekend te maak as daardie versuim op misleiding neerkom" nie; of
- versuim om ’n verbruiker se klaarblyklike wanopvatting reg te stel wat op ’n vals, misleidende of bedrieglike voorstelling neerkom nie.
Artikel 41(3) lys voorbeelde. Een, s41(3)(f), is om valslik te verklaar of te kenne te gee "dat ’n spesifieke prysvoordeel bestaan". ’n "Spaar R4 000"-plakker op ’n prys wat net verhoog is om die besparing te skep, is die soort bewering wat dit dek. Nog een, s41(3)(b)(ii), dek dit om valslik te kenne te gee dat goedere van ’n bepaalde "model" is. Dit maak saak wanneer ’n ouer model langs ’n nuwer een verkoop word.
Die Nasionale Verbruikerstribunaal (National Consumer Tribunal) kan ’n verskaffer ’n boete oplê van hoogstens die grootste van 10% van sy jaarlikse omset of R1 000 000 (s112(2)).
Een eerlike beperking: die artikels wat ons gelees het (23, 29, 30, 34 en 41) stel nie ’n aantal weke vas waarvoor ’n "was"-prys gevra moes gewees het nie. Of ’n "was"-prys jou mislei het, word op die feite beslis. Dit is hoekom jou eie rekord van die prys saak maak.
Die prys op die rak is die prys wat jy betaal
Artikel 23 van die CPA dek vertoonde pryse in winkels. Dit geld nie vir ’n aanlyn verkoping wat deur artikel 43 van die Wet op Elektroniese Kommunikasie en Transaksies (die Electronic Communications and Transactions Act) gedek word nie (s23(1)(b)); dié wet het sy eie volleprys-reël. In die winkel:
- ’n Kleinhandelaar mag nie goedere te koop uitstal sonder om ’n prys daarvoor te vertoon nie (s23(3)).
- ’n Verskaffer mag nie van jou vereis om meer as die vertoonde prys te betaal nie. As meer as een prys terselfdertyd vertoon word, kan jy nie gedwing word om meer as die laagste een te betaal nie (s23(6)).
- As ’n nuwe prysplakker ’n oue heeltemal bedek, is die nuwe plakker die vertoonde prys (s23(8)).
- As ’n bord ’n verlaging aankondig, soos "25% af op alle TV's" of "R1 000 af", is die vertoonde prys die etiketprys minus daardie verlaging. Die uitsondering is waar die winkel twee of meer pryse op die item aangebring het en die verskil tussen hulle reeds gelyk is aan die geadverteerde verlaging (s23(11)).
Dus, as ’n bord "25% af" sê en die etiket op ’n ketel van R1 999 net R1 999 wys, is die prys waaraan jy gehou kan word R1 499,25. As die etiket "R1 999 R1 499,25" wys, is die verlaging reeds toegepas.
Daar is een uitsondering wat winkels sal gebruik. ’n Prys met "’n onopsetlike en ooglopende fout" bind nie die verskaffer nie sodra hy die fout reggestel het en redelike stappe gedoen het om verbruikers wat dit dalk gesien het, in te lig (s23(9)). ’n TV van R8 999 wat as R89,99 gemerk is, lyk na ’n ooglopende fout. ’n Etiket van R8 499 in plaas van R8 999 is baie moeiliker om ooglopend te noem.
Beperkte voorraad en winskope wat verdwyn
Artikel 30 verbied lokbemarking. ’n Verskaffer mag nie goedere teen ’n bepaalde prys adverteer op ’n manier wat verbruikers kan mislei oor of die goedere werklik teen daardie prys beskikbaar is nie (s30(1)). As ’n advertensie ’n perk noem, soos "net 20 eenhede per winkel", moet die verskaffer die goedere tot by daardie perk teen daardie prys beskikbaar stel (s30(2)). Die winkel het ’n verweer as hy jou dieselfde of gelykwaardige goedere teen die geadverteerde prys aangebied het en jy dit onredelik geweier het (s30(3)).
Artikel 34 dek promosie-aanbiedinge, wat enige "prysverlaging of toegewing" en enige gratis geskenk insluit (s34(2)). ’n Persoon mag nie ’n promosie-aanbod maak met die bedoeling om dit nie na te kom nie, of om dit anders as aangebied na te kom nie (s34(3)), en die aanbod moet duidelik stel wat aangebied word, op watter goedere, en hoe en waar jy dit kry (s34(4)).
Hoe om ’n winskoop na te gaan: begin nou aanteken
- Neem van vandag af skermskote van die prys. Neem ’n gedateerde skermskoot van elke produkbladsy wat jy dophou, en herhaal dit elke week tot Black Friday. In ’n winkel, neem ’n foto van die prysetiket op die rak.
- Gebruik ’n prysgeskiedenis-hulpmiddel as jy een het. Sommige hulpmiddels en blaaieruitbreidings wys hoe ’n aanlyn prys oor maande beweeg het. Beskou dit as ’n riglyn en hou ook jou eie skermskote.
- Skryf die volle modelnommer neer. Nie "55-duim-slim-TV" nie, maar die presiese kode op die boks of produkbladsy. Pryse kan net vergelyk word as die modelnommer identies is.
- Hou die advertensie. Bêre enige katalogus, e-pos of sosialemedia-advertensie met die "was"-prys. ’n Prys in ’n huidige, gedateerde katalogus kan ingevolge die CPA as ’n vertoonde prys tel (s23(5)(c)).
Dieselfde model, ander winkel, ander jaar
Gaan jou modelnommer voor die uitverkoping by drie of meer winkels na, en weer op die dag. ’n "Black Friday-prys" wat ooreenstem met wat ’n ander winkel elke dag vra, is nie ’n spesiale aanbod nie.
Kyk ook na die modeljaar. Elektronika en huishoudelike toestelle kom dikwels in ’n nuwer en ’n ouer weergawe wat byna identies lyk. Verlede jaar se model teen ’n groot afslag kan ’n billike winskoop wees, maar net as jy weet wat dit is. Vergelyk die volle spesifikasie, nie net die skermgrootte nie.
Pakketaanbiedinge, aflewering en waarborg
Pakketaanbiedinge. "Gratis klankbalk ter waarde van R2 999" is net R2 999 werd as jy daardie klankbalk teen daardie prys sou gekoop het. Kyk waarvoor dit op sy eie verkoop word. Vra of jy die hoofitem sonder die pakket teen ’n laer prys kan koop.
Aflewering. Aanlyn kan ’n lae prys met ’n hoë afleweringsfooi meer kos as ’n effens hoër prys met gratis aflewering. Tel aflewering en enige installasiefooi by voordat jy vergelyk.
Waarborg. Kyk hoe lank die vervaardiger se waarborg is, en of ’n "uitverkopings"-item ’n uitstalmodel, opgeknap of die einde van ’n reeks is. Wat die waarborg ook al sê, die CPA gee jou ’n aparte reg om gebrekkige goedere binne ses maande ná aflewering terug te gee vir herstel, vervanging of ’n terugbetaling (s56(2)). Ons gids oor die sesmaande-reël vir gebreke (in Engels) verduidelik hoe dit werk.
Hoe jy betaal, kan die besparing uitwis
’n Klein besparing verdwyn vinnig op krediet. Teen vandag se repokoers van 7,25% is die wettige maksimum rente 21,25% per jaar op kredietkaarte en wentelende winkelkaarte, en 24,25% per jaar op vastetermyn-paaiementrekeninge. ’n Kredietooreenkoms kan ook ’n maandelikse diensfooi van tot R69, BTW ingesluit, dra. Op ’n besparing van R500 neem een maand se fooi byna 14% daarvan weg.
Voordat jy op ’n rekening koop, werk die syfers uit met die winkelrekening-toetser (in Engels), of vergelyk winkelrekeninge en koop nou, betaal later-opsies. As jy beplan om uitverkopingsaankope oor verskeie betaal-later-planne te versprei, lees eers hoe om oorbesteding met koop nou, betaal later te vermy (in Engels).
’n Vyfpunt-kontrolelys voordat jy betaal
- Het ek die prysgeskiedenis? ’n Skermskoot of foto van minstens twee tot vier weke voor die uitverkoping.
- Is dit dieselfde modelnommer? Presies dieselfde kode, en dieselfde modeljaar, as die een wat ek vergelyk het.
- Is dit goedkoper as ander winkels se normale prys? Nie net goedkoper as hierdie winkel se "was"-prys nie.
- Wat is die totale koste? Prys plus aflewering, installasie en, as dit op krediet is, rente en fooie.
- Wat kry ek werklik? Die pakket se waarde op sy eie, die waarborg, en of dit nuut, ’n uitstalmodel of opgeknap is.
As jy nie al vyf kan afmerk nie, is die afslag onbewese. Dit maak dit nie vals nie, maar moenie toelaat dat ’n aftelhorlosie jou aanjaag nie.
As jy dink ’n afslag was vals
Begin by die winkel. Skryf aan sy kliëntediensafdeling, heg jou gedateerde skermskote en die advertensie aan, en sê wat jy wil hê, byvoorbeeld ’n terugbetaling van die verskil.
As die winkel dit nie oplos nie, gaan na die Ombud vir Verbruikersgoedere en -dienste (die Consumer Goods and Services Ombud, of CGSO). Sy lys van klagtesoorte sluit in "The price advertised/ displayed was incorrect" (die geadverteerde of vertoonde prys was verkeerd). Die diens is gratis, en die CGSO vra dat jy die klagte eers na die verskaffer se kliëntediensafdeling neem. Sy oproepsentrum is 0860 000 272.
As die ombud dit nie kan oplos nie, kan jy by die Nasionale Verbruikerskommissie (National Consumer Commission) kla (CPA s70(2) en s71) deur sy e-Services-portaal by thencc.org.za. Die Black Friday-bladsy skakel na ons volledige gids oor jou regte op uitverkopingsdae.
Gereelde vrae
Is dit onwettig vir ’n winkel om ’n prys voor Black Friday te verhoog?
Niks in die artikels wat ons gelees het, keer ’n winkel om sy pryse te verander nie. Wat die CPA verbied, is ’n misleidende bewering oor ’n prys, ook oor die verhouding daarvan tot "enige vorige prys" (s29(b)(iii)), of om valslik te kenne te gee "dat ’n spesifieke prysvoordeel bestaan" (s41(3)(f)). Om ’n prys te verhoog is wettig. Om die verhoogde prys te gebruik om ’n besparing te adverteer wat nie werklik bestaan nie, is dalk nie wettig nie.
Wat as die kasregister meer vra as die rakprys?
Wys op die rakprys. Ingevolge s23(6) mag ’n verskaffer nie van jou vereis om meer as die vertoonde prys te betaal nie, of meer as die laagste prys as twee vertoon word nie. Die vernaamste uitsondering is ’n "onopsetlike en ooglopende fout" wat die winkel reggestel het (s23(9)).
Het ’n uitverkopingsitem steeds ’n waarborg?
Ja. Die CPA se sesmaande-reg om gebrekkige goedere terug te gee vir herstel, vervanging of ’n terugbetaling (s56(2)) geld ook vir goedere wat op ’n uitverkoping gekoop is. Die uitsondering is waar jy uitdruklik vertel is dat ’n item in ’n spesifieke toestand is, soos "gekrap", en jy ingestem het om dit in daardie toestand te aanvaar.
Kan ek die verskil terugkry as ek later uitvind die afslag was vals?
Die artikels wat ons gelees het, gee nie ’n outomatiese terugbetaling van die verskil nie. Jy kan die winkel vra om dit reg te stel, en dan die klagte na die CGSO en, indien nodig, die Nasionale Verbruikerskommissie neem. Hou jou skermskote, die advertensie en jou kasregisterstrokie. Sonder ’n rekord van die vroeër prys is ’n klagte baie moeilik om te bewys.
