Hoe om te begroot met die 50/30/20-reël — en hoe om dit aan te pas vir ’n Suid-Afrikaanse salaris

Die meeste begrotings misluk nie omdat die persoon dissipline kortkom nie. Hulle misluk omdat die raamwerk wat gebruik word, êrens anders geskryf is — vir ’n huishouding met korter afstande, goedkoper vervoer en minder mense wat op een salaris staatmaak. Die 50/30/20-reël is die bekendste van daardie raamwerke, en dit is steeds die beste plek om te begin. Jy moet net weet waar dit breek, en wat om te doen wanneer dit wel breek.

Wat die 50/30/20-reël eintlik sê

Die metode verdeel jou netto salaris — die bedrag wat werklik in jou rekening land nadat belasting, UIF en pensioen afgetrek is — in drie dele:

• 50% vir behoeftes. Huur of verband, elektrisiteit, water, kos, vervoer na die werk, mediese fonds, versekering, skoolgeld en die minimum paaiement op elke skuld.
• 30% vir begeertes. Uiteet, strooming, data bo die noodsaaklike, vakansies, kleredrag wat jy nie nou nodig het nie.
• 20% vir spaar en skuldterugbetaling. Jou noodfonds, aftreebydraes bo jou werkgewer s’n, ’n belastingvrye spaarrekening, en enige skuldterugbetaling bó die minimum.

Twee dinge maak die reël nuttig. Eerstens werk dit op netto en nie op bruto nie, wat beteken jy begroot met geld wat werklik bestaan. Tweedens dwing dit ’n minimum spaarsyfer af voordat die res van die maand die geld opslurp. Gebruik ons inkomstebelasting-sakrekenaar as jy nie seker is wat jou netto syfer behoort te wees nie.

Waarom die helfte so gou opraak

Hier is die probleem. In ’n huishouding waar iemand ver van die werk af bly en van taxi's, trein of ’n eie kar afhanklik is, en waar ’n persoonlike lening of winkelrekening reeds ’n groot maandelikse debietorder trek, word die behoeftes-helfte klaar oorskry voordat ’n enkele rand aan begeertes of spaar toegewys is.

Kom ons wys dit met ’n aangenome ronde syfer. Neem ’n netto salaris van R20 000 per maand. Volgens die reël is dit R10 000 behoeftes, R6 000 begeertes en R4 000 spaar en skuld.

Nou tel die werklike vaste uitgawes op: huur R6 500, kos R3 000, vervoer R2 600, versekering en mediese bydrae R900. Dit is R13 000 — oftewel 65% van die netto salaris. Wat oorbly, is R7 000, of 35%, vir álles anders. Hou jy die 20% spaardeel heilig (R4 000), bly daar R3 000 vir begeertes oor. Dis 15%, die helfte van wat die reël voorskryf.

Die veelgemaakte fout is om dan aan die 30% te begin knyp totdat die somme "klop". Dit werk selde, want die syfer wat jou onder druk plaas, is nie die 30% nie — dit is die 50% wat eintlik 65% is. Die begeertes-deel is klaar die kleinste en mees buigsame deel van die begroting. ’n Mens kan nie ’n strukturele tekort met kleingeld toemaak nie.

Swart belasting hoort in die begroting, nie in die oorskot nie

In baie Suid-Afrikaanse huishoudings gaan ’n vaste deel van elke salaris na ouers, grootouers, ’n broer of suster wat studeer, of ’n kind wat by familie bly. Swart belasting is nie ’n morele vraagstuk om hier op te los nie; dit is ’n werklike, herhalende verpligting wat maand ná maand geld uit die rekening haal.

Die praktiese punt is eenvoudig: sit dit as ’n eie reël in die begroting, met ’n bedrag en ’n datum, langs huur en vervoer. Wanneer dit nie ’n begrotingsreël is nie, word dit ’n oorloop — die geld gaan uit sonder ’n plek in die plan, en die spaarreël dra die skade.

Terug by die aangenome R20 000-voorbeeld: voeg R1 500 se maandelikse ondersteuning by die R13 000 se vaste uitgawes en jy sit op R14 500, dit is 72,5%. Hou jy die R4 000 spaar en skuld in plek, bly R1 500 (7,5%) vir begeertes oor. R14 500 + R4 000 + R1 500 = R20 000. Die somme klop, maar die verhouding het niks meer met 50/30/20 te doen nie — en dít is presies die inligting wat jy nodig het.

Gebruik die verhouding as ’n diagnose, nie ’n reël nie

Behandel 50/30/20 soos ’n termometer. Jy meet, jy kry ’n syfer, en die syfer vertel jou iets.

• Behoeftes onder 50%: jy het ruimte. Skuif die surplus na skuld met die hoogste rentekoers.
• Behoeftes tussen 50% en 65%: algemeen en hanteerbaar. Beskerm die 20%, laat die begeertes krimp.
• Behoeftes bo 65%: die begroting is nie die probleem nie, die struktuur is. Geen hoeveelheid koffie wat jy tuis maak, gaan dit regstel nie.

Wanneer die behoeftes-deel die helfte oorskry, is daar net twee werklike hefbome. Die een is om die inkomste te verhoog — ’n verhoging, ’n verandering van werk, ’n tweede bron van inkomste. Die ander is om een groot vaste verpligting te verklein: nader aan die werk trek, ’n duur voertuiglening herstruktureer of afskaal, ’n duur mediese opsie hersien, of hoërentedraende skuld konsolideer. In die voorbeeld hierbo sou R1 000 minder aan vervoer die behoeftes-deel van 65% na 67,5%… nee, na 60% skuif: R13 000 min R1 000 is R12 000, en R12 000 uit R20 000 is 60%.

Rente maak hierdie keuse dringend. Met prima op 10,50% kos ongesekureerde skuld gewoonlik heelwat meer as dít, en elke maand wat die minimum betaal word, verleng die probleem. Die skuldafbetaling-sakrekenaar wys hoeveel maande jy afsny deur ’n ekstra bedrag by een rekening te sit. Kyk ook na die klein lekkasies wat niemand raaksien nie — hoe bankfooie werk verduidelik waar ’n paar honderd rand per jaar stilweg verdwyn.

Begroot op ’n onreëlmatige inkomste

Kommissie, kontrakwerk, ’n klein besigheid, bykomende werk — met onreëlmatige inkomste is die maandsyfer nooit dieselfde nie. Die oplossing is om die wisselvalligheid uit die begroting te haal en dit in ’n buffer te sit.

1. Begroot op jou laagste onlangse maand. Kyk na die afgelope ses tot twaalf maande en neem die laagste. As jy tussen R14 000 en R26 000 verdien het, is jou begrotingsyfer R14 000 — nie die gemiddeld nie.
2. Betaal jouself ’n vaste "salaris". Hou die inkomste in ’n aparte rekening en betaal elke maand op ’n vaste datum daardie R14 000 na jou lopende rekening oor. Jou debietorders sien ’n gewone salaris.
3. Bank die surplus. ’n Maand van R26 000 lewer R12 000 se surplus. Dit gaan nie na begeertes nie; dit gaan na die buffer wat die stil maande betaal.
4. Mik vir drie maande se salaris in die buffer. Teen R14 000 per maand is dit R42 000. Eers daarna word oortollige surplus na skuld of na langtermynspaar herlei.

Die buffer en die noodfonds is nie dieselfde ding nie. Die buffer gladstryk inkomste; die noodfonds dek onverwagte uitgawes. Bou albei in ’n toeganklike rekening en hou hulle apart — die noodfonds-sakrekenaar help jou om die teiken te bepaal, en ons wenke om ’n noodfonds te bou dek hoe om te begin wanneer daar min oorbly.

Die zero-based alternatief

Wanneer die verhoudings eenvoudig nie pas nie, werk zero-based begroting beter. Die reël: elke rand kry ’n taak totdat inkomste min toewysings gelyk is aan nul. Nie nul in die rekening nie — nul ongetoegewys.

Jy begin by die netto salaris, trek vaste uitgawes af, dan skuldpaaiemente, dan spaar, dan die ondersteuning wat jy verskaf, dan veranderlike uitgawes soos kos en brandstof, en laastens die res. Wat oorbly, kry ’n naam voordat die maand begin.

Twee voordele maak dit geskik vir ’n gedrukte begroting. Eerstens is daar geen persentasie wat jy kan misluk nie — daar is net toewysings wat jy kies. Tweedens maak dit die keuse sigbaar: wanneer jy R500 by kos voeg, sien jy onmiddellik waarvandaan dit kom. Die nadeel is dat dit maandeliks aandag verg. Doen dit die laaste Sondag van elke maand, vir omtrent twintig minute.

Selfs hier bly die spaarreël eerste in die ry. ’n Belastingvrye spaarrekening laat jou R46 000 per jaar bydra, en die gedeelte wat jy in ’n gegewe jaar mis, kom nie later terug nie. Die spaar-sakrekenaar wys wat ’n bescheie maandelikse bydrae oor tyd word.

Gereelde vrae

Werk 50/30/20 op bruto of netto salaris?

Op netto. Jy verdeel die geld wat werklik in die rekening land. Gebruik jy bruto, oorskat jy elke deel en die begroting kan nie klop nie.

Waar pas my werkgewer se pensioenbydrae in?

Dit is reeds voor jou netto salaris afgetrek, so tel dit nie weer by die 20% nie. Die 20% is wat jy bykomend spaar en bykomend op skuld afbetaal.

Ek kan nie 20% spaar nie. Wat nou?

Begin by wat jy wel kan — selfs 5% — en maak dit outomaties met ’n debietorder op salarisdag. Verhoog die persentasie by elke verhoging voordat die geld ’n gewoonte word.

Wat om te doen as die syfers nie klop nie

Maak eers die diagnose klaar. Werk jou behoeftes-persentasie uit met werklike bankstate van drie maande, nie met ’n skatting nie, en sluit ondersteuning aan familie as ’n eie reël in.

Is die syfer onder 50%, verhoog die spaardeel eerder as die begeertes. Is dit tussen 50% en 65%, hou die 20% vas en laat die begeertes buig. Is dit bo 65%, hou op om aan die klein bedrae te torring: kies een groot vaste verpligting om binne die volgende drie maande te verklein, en kies gelyktydig een manier om die inkomste te verhoog. Skakel intussen na ’n zero-based plan sodat elke rand ’n taak het.

En as niks van die drie hefbome nou moontlik is nie, sit ten minste ’n klein, outomatiese bedrag weg op salarisdag. ’n Begroting wat jy nie ten volle kan haal nie, is steeds beter as ’n maand sonder ’n plan.